Trang đầu
Thủy Nguyễn
Giải thích
Theo Tục ngữ lược giải của Lê Văn Hòe giải nghĩa: “Múa rìu qua mắt thợ: Rìu là một công cụ của thợ mộc, lưỡi bằng sắt, cán bằng gỗ, đầu bằng gỗ thò dài lên phía trên, dùng để dã gỗ (tức là đẽo vỏ và đẽo rác gỗ). Dùng được rìu phải là người thợ giỏi, vì dùng rìu rất khó, dùng vụng có khi đẽo cả vào bàn chân mình. Thợ đây là thợ mộc chuyên môn. Múa rìu qua mắt thợ nghĩa là mình không là thợ chuyên môn mà lại dùng rìu (mua đây tức là do rìu lên đẽo gỗ) trước mặt thợ chuyên môn, ý nói khoe tài trước người tài hơn mình, làm một việc liều lĩnh, táo bạo và ngốc dại. Câu này ý nghĩa cũng na ná như câu: Đánh trống qua cửa nhà sấm.”[1] Câu tục ngữ này hàm ý việc khoe tài trước bậc cao thủ, một hành động vừa ngạo mạn vừa nực cười. Do đó, đây không chỉ là lời phê phán sự kiêu căng mà còn nhắc nhở con người cần biết khiêm tốn, tự lượng sức mình trong học hỏi và giao tiếp. Câu tục ngữ này tương đồng với thành ngữ “Ban môn lộng phủ / Múa rìu trước cửa nhà Lỗ Ban” của Trung Quốc.
Nguồn gốc
Tương truyền, Lỗ Ban là bậc thợ tài hoa vào thời Xuân Thu – Chiến Quốc, được hậu thế tôn là tổ sư nghề mộc. Cùng thời ấy còn có một người thợ nổi danh khác là Tượng Thạch, sống tại kinh đô Dĩnh Đô của nước Sở, với tay nghề được cho là sánh ngang, khó phân cao thấp với Lỗ Ban. Tài nghệ của Tượng Thạch được dân gian truyền tụng qua một giai thoại đặc sắc. Ông có một người bạn thân, cả hai thường phối hợp biểu diễn kỹ xảo. Người bạn bôi một lớp vôi trắng thật mỏng lên chóp mũi, rồi đứng yên làm “mục tiêu”. Tượng Thạch cầm rìu, căn chuẩn xác, chỉ một nhát vung dứt khoát đã gạt sạch lớp vôi trên chóp mũi, trong khi da thịt hoàn toàn không hề trầy xước. Câu chuyện ấy cho thấy trình độ điêu luyện, sự chính xác tuyệt đối và bản lĩnh phi thường của Tượng Thạch, khiến người đời không khỏi kinh ngạc và thán phục.[2]
Thành ngữ “Ban môn lộng phủ” lần đầu tiên xuất hiện là vào thời Đường, xuất phát từ bài Vương thị bá trùng xướng họa thi tự của Lưu Tông Nguyên: “操斧於班、郢之門，期強顏耳。” / “Thao phủ ư Ban, Dĩnh chi môn, kỳ cường nhan nhĩ.”
Câu này Lưu Tông Nguyên khiêm tốn ví mình như người đem rìu khoe trước nhà thợ giỏi Lỗ Ban và thợ Tượng Thạch (người Dĩnh Đô), ý nói không dám so tài, chỉ là cố tỏ ra vui vẻ góp mặt. Sau này, dưới triều Vạn Lịch nhà Minh, có một học giả tên Mai Chi Hoán, khi đến trước mộ Lý Bạch – đại thi nhân kiệt xuất của đời Đường chứng kiến cảnh nhiều kẻ tự xưng là tài tử, đua nhau đề thơ lên mộ ông. Trước sự phô trương quá đà, thiếu tự biết mình ấy, Mai Chi Hoán chỉ lặng lẽ đề tiếp một bài tuyệt cú sau những bài thơ kia như sau:
“采石江邊一堆土，李白之名高千古。
來來往往一首詩，魯班門前弄大斧。”
“Thải Thạch giang biên nhất đôi thổ, Lý Bạch chi danh cao thiên cổ.
Lai lai vãng vãng nhất thủ thi, Lỗ Ban môn tiền lộng đại phủ.”
Ý tứ bài thơ muốn nói rằng, bên bờ sông Thải Thạch kia có một nấm mộ, nơi an nghỉ đại thi nhân Lý Bạch, người để lại danh tiếng muôn đời. Thế nhưng, kẻ qua người lại đều dừng chân đề thơ trước mộ, hành vi ấy chẳng khác nào múa rìu trước cửa nhà Lỗ Ban, phô bày sự khoe khoang mà thiếu tự lượng sức. Mai Hoán Chi mượn lời thơ để phê phán những người đến viếng mộ Lý Bạch rồi làm những bài thơ kém cỏi mà dám trưng bày thơ ấy trong khu vực mộ Lý Bạch.
Chú thích
[1] Lê Văn Hòe, Tục ngữ lược giải, Quyển 1, Quốc học thư xã, 1995, tr. 64 – 65.
[2] 开心考试研究中心编．成语故事 智慧篇．广州．广东人民出版社．
Tài liệu tham khảo
- Lê Văn Hòe (1995), Tục ngữ lược giải, Quyển 1, Quốc học thư xã.
- 刘敬余主编．写给儿童的中华传统文化故事 中国古代寓言故事．北京．北京教育出版社.
- 海豚传媒编绘．中华传统文化经典读本 成语故事 1 彩绘注音版．长江少年儿童出版社；长江出版传媒出版社．
- 开心考试研究中心编．成语故事 智慧篇．广州．广东人民出版社
